Trong hành trình tìm về sự an nhiên, nhiều người thường mang trong mình một nỗi mặc cảm: “Tôi vốn tính nóng nảy, hay quát tháo, làm tổn thương những người mình yêu thương nhất, liệu một người như tôi có thể tu tập được không?”. Đây không chỉ là nỗi lòng của riêng anh Lê Quốc Huy – một kỹ sư cơ khí tại Đồng Nai luôn day dứt sau mỗi lần nóng giận với vợ con – mà còn là nỗi băn khoăn của rất nhiều Phật tử tại gia.
Thực tế, câu hỏi người hay nóng giận có tu được không không chỉ là một lời thắc mắc, mà nó còn là tiếng lòng khao khát được thay đổi, được sửa mình để sống tốt đẹp hơn. Trong tinh thần Phật giáo, tu tập không phải là dành cho những bậc thánh nhân đã hoàn hảo, mà chính là dành cho những người còn nhiều khiếm khuyết, nhiều khổ đau và nhiều tập khí như chúng ta. Nếu bạn còn biết mình nóng giận và còn thấy hối hận, đó chính là hạt giống của sự tỉnh thức đã bắt đầu nảy mầm.
Nóng giận là bản chất hay chỉ là một thói quen?
Nhiều người thường tự dán nhãn cho mình là “người nóng tính từ nhỏ” hoặc “tính tôi nó thế, không sửa được”. Tuy nhiên, theo góc nhìn của đạo Phật, không có gì là cố định và bất biến. Mọi trạng thái tâm lý, bao gồm cả cơn giận, đều là kết quả của các nhân duyên và sự lặp đi lặp lại của thói quen (hay còn gọi là tập khí).
Cơn giận không phải là bản chất thật của bạn. Nó giống như một đám mây đen che khuất bầu trời xanh. Bầu trời (tâm tính thanh tịnh) vẫn luôn ở đó, chỉ là đám mây (cơn giận) nhất thời kéo đến mà thôi. Việc anh Huy cảm thấy hối hận sau khi nóng giận chính là bằng chứng cho thấy phần “thiện căn” trong anh vẫn rất mạnh mẽ. Chính cái phần biết hối hận đó mới thực sự là con người anh, còn cơn giận chỉ là một “vị khách không mời” do thói quen lâu ngày hình thành nên.
Trong đạo Phật, sân hận (nóng giận) được xếp vào hàng “Tam độc” (Tham – Sân – Si). Nó là một loại năng lượng tiêu cực tích tụ trong tâm thức qua nhiều đời nhiều kiếp hoặc do môi trường sống từ nhỏ hun đúc nên. Vì nó là thứ được “tích tụ”, nên hoàn toàn có thể được “tháo gỡ” thông qua quá trình tu tập đúng đắn.
Khẳng định: Người càng nóng giận lại càng cần phải tu
Nếu một người hỏi: “Con đang bệnh, con có đi bác sĩ được không?”, câu trả lời chắc chắn là: “Chính vì có bệnh nên bạn mới cần gặp bác sĩ”. Tu tập cũng vậy, đó là phương thuốc để chữa trị các căn bệnh về tâm lý. Một người có tính nóng nảy không những có thể tu được, mà còn rất cần phải tu.
Người có nghiệp sân nặng không có nghĩa là họ bị tước đi cơ hội giác ngộ. Trong lịch sử Phật giáo, có không ít những vị tổ sư hoặc những cư sĩ có tính tình rất cương trực, nóng nảy trước khi đạt được sự an nhiên. Điều quan trọng không phải là bạn bắt đầu từ đâu, mà là bạn có quyết tâm bước đi trên con đường chuyển hóa hay không.
Tu tập không có nghĩa là bạn phải vào chùa, cạo tóc hay tụng kinh suốt ngày. Tu chính là “sửa”. Sửa từ cái miệng hay nói lời gay gắt thành lời ái ngữ, sửa từ bàn tay hay vung vẩy giận dữ thành sự vỗ về, sửa từ tư duy hay oán trách thành sự cảm thông. Với anh Huy, mỗi lần anh kìm lại được một câu quát mắng con, đó chính là anh đang tu.
Tác hại của cơn giận: “Một đốm lửa sân đốt cháy cả rừng công đức”
Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy rằng tâm dẫn đầu các pháp, tâm làm chủ, tâm tạo tác. Nếu ta nói hay hành động với tâm sân hận, khổ đau sẽ theo ta như bánh xe lăn theo chân con vật kéo xe.
Giáo lý nhà Phật thường ví cơn giận như một đốm lửa. Anh Huy có thể làm lụng vất vả cả tháng để lo cho gia đình, đó là công đức, là sự hy sinh. Nhưng chỉ cần một cơn giận bùng phát, những lời nói thiếu kiểm soát có thể khiến vợ đau lòng, con cái sợ hãi và xa lánh. Lúc đó, tất cả những tình cảm tốt đẹp anh xây dựng trước đó dường như tan biến. Đó chính là ý nghĩa của câu “Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai” (Một niệm giận hờn nổi lên thì trăm ngàn cửa chướng ngại mở ra).
Hiểu được hậu quả của cơn giận đối với sức khỏe (làm tăng nhịp tim, hại gan, hại não) và đối với các mối quan hệ, chúng ta sẽ có thêm động lực để thực hành sự nhẫn nhục.
Cách chuyển hóa cơn giận ngay trong đời sống thường nhật
Để chuyển hóa tập khí nóng nảy, không thể chỉ dùng ý chí để “nén” nó xuống, vì càng nén thì khi bùng phát sẽ càng dữ dội. Chúng ta cần những phương pháp thực hành chánh niệm cụ thể.
1. Dừng lại và nhận diện “Người bạn giận”
Khi cơn giận bắt đầu nhen nhóm trong ngực hoặc bốc lên đầu, hãy tập thói quen dừng lại. Đừng nói bất cứ câu gì, đừng làm bất cứ việc gì trong khoảnh khắc đó. Hãy thầm gọi tên nó: “À, cơn giận đang lên trong ta”.
Trong tinh thần Kinh Niệm Xứ (Satipatthana Sutta), việc quan sát tâm ngay lúc nó đang vận hành là bước đầu tiên của sự giải thoát. Khi bạn quan sát cơn giận như một đối tượng bên ngoài, bạn không còn đồng nhất mình với cơn giận đó nữa. Bạn không phải là cơn giận, bạn là “người đang quan sát” cơn giận.
2. Trở về với hơi thở và cảm thọ trên thân
Thay vì hướng tâm ra bên ngoài để đổ lỗi cho vợ hay con (“Tại cô nên tôi mới thế này”, “Tại con hư nên bố mới giận”), hãy hướng tâm về thân mình. Lúc nóng giận, hơi thở thường ngắn và dồn dập, tim đập nhanh, mặt nóng bừng.
Hãy hít vào một hơi thật sâu và thở ra thật chậm. Hãy chú tâm vào luồng không khí đi vào và đi ra. Hơi thở chánh niệm giống như một dòng nước mát dội vào đốm lửa đang cháy. Khi thân bắt đầu dịu lại, tâm cũng sẽ bớt gay gắt hơn.
3. Quán chiếu lòng từ bi (Metta)
Kinh Từ Bi (Metta Sutta) dạy chúng ta cách rải lòng thương yêu đến mọi loài. Với người nóng tính, hãy bắt đầu thực hành quán lòng từ với những người thân thiết nhất. Hãy nghĩ rằng vợ mình cũng có những nỗi vất vả riêng, con mình còn nhỏ dại chưa hiểu chuyện.
Thay vì thấy họ là “đối tượng đáng ghét” gây ra cơn giận cho mình, hãy nhìn họ là những người cần được che chở và yêu thương. Khi lòng thương đủ lớn, sự giận hờn sẽ tự khắc rút lui. Như kệ số 5 trong Kinh Pháp Cú có ghi lại tinh thần: “Với hận diệt hận thù, đời này không có được. Không hận diệt hận thù, là định luật ngàn thu.”
4. Thực hành sám hối và xin lỗi
Nếu lỡ lời vì nóng giận, đừng để cái tôi quá lớn ngăn cản bạn sửa sai. Anh Huy hãy tập cách xin lỗi vợ con một cách chân thành khi tâm đã bình tĩnh. Việc nhận lỗi không làm bạn thấp kém đi, mà nó chứng tỏ bạn là người có bản lĩnh và đang thực sự tu tập. Sám hối trong đạo Phật không phải là cầu xin sự tha thứ từ một đấng thần linh, mà là nhận diện lỗi lầm và hạ quyết tâm không tái phạm (gọi là “văn kinh kiến lỗi, sửa mình đổi mới”).
Tu tập là một hành trình, không phải đích đến tức thời
Anh Huy và những người bạn có cùng nỗi niềm đừng quá nôn nóng. Tập khí nóng giận đã được nuôi dưỡng hàng chục năm, không thể một sớm một chiều mà biến mất hoàn toàn. Sẽ có những lúc bạn thực hành rất tốt, nhưng cũng có những lúc bạn lại “lỡ chân” nổi giận.
Điều quan trọng là sau mỗi lần như vậy, bạn không nản chí, không tự trách mình một cách cực đoan mà hãy nhẹ nhàng bắt đầu lại. Mỗi lần bạn nhận diện được cơn giận sớm hơn một chút, mỗi lần cơn giận ngắn lại một chút, đó đã là một bước tiến dài trên con đường tu đạo.
Phật giáo không cần những người hoàn hảo không bao giờ biết giận, Phật giáo cần những người dám nhìn thẳng vào cơn giận của mình để chuyển hóa nó bằng tình thương và trí tuệ.
Lời kết: Người hay nóng giận hoàn toàn có thể tu được, và thậm chí sẽ trở thành những hành giả rất tinh tấn nếu biết chuyển hóa năng lượng mạnh mẽ của mình vào việc làm thiện lành. Hãy bắt đầu bằng hơi thở chánh niệm ngay hôm nay, anh Huy nhé. Gia đình chính là ngôi chùa đẹp nhất để anh thực hành hạnh nhẫn nhục và lòng từ bi.
